Onderzoeksrapporten

Toezicht in de culturele sector: een kunst apart

Raad voor Cultuur (2025)

Dit brede advies is tegelijk een kwalitatieve verkenning van het toezicht in de culturele sector. De Raad voor Cultuur laat zien dat de toezichtstaak zwaarder is geworden, terwijl professionalisering, scholing, vergoeding en toegang tot kennis nog niet overal zijn meegegroeid. Voor toezichthouders biedt het rapport herkenning én een uitnodiging om gedrag, rolbewustzijn en de eigen ontwikkeling bespreekbaar te maken. Voor bestuursleden maakt het zichtbaar wat goed toezicht van de organisatie vraagt: tijdige informatie, heldere rollen en ruimte voor een kritisch gesprek. Het advies constateert dat er wel deelonderzoeken en oudere metingen bestaan, maar geen actueel, terugkerend en integraal kwantitatief beeld van cultureel toezicht.

Resultaten enquête Governance Code Cultuur 2014

Cultuur+Ondernemen (2014)

Deze enquête laat zien hoe culturele organisaties destijds met de Governance Code, hun besturingsmodel, samenstelling, benoeming, informatievoorziening en evaluatie omgingen. De uitkomsten maken ook verschillen zichtbaar tussen kleinere en grotere organisaties: kleinere organisaties werkten veel vaker met een bestuursmodel, grotere vaker met een raad-van-toezichtmodel. Voor toezichthouders biedt het onderzoek historisch vergelijkingsmateriaal bij vragen over samenstelling, tegenspraak en zelfevaluatie. Voor bestuursleden laat het zien hoe de inrichting van bestuur en toezicht samenhangt met de omvang en ontwikkelfase van een organisatie. De respons geeft een waardevol sectorbeeld, maar vormt geen representatieve meting van alle culturele organisaties.

Governance in Cultuur: Stand van Zaken 2016

Cultuur+Ondernemen en NVTC (2016)

Met 560 deelnemers is dit de breedste eerdere verkenning van bestuur en toezicht in de cultuursector. Het onderzoek gaat onder meer over de toepassing van de Governance Code, tegenspraak, werkgeverschap, zelfevaluatie, diversiteit, belangenverstrengeling en risicobeheersing. Voor toezichthouders biedt het een zeldzaam kwantitatief ijkpunt voor de ontwikkeling van hun vak en voor onderwerpen die nog altijd actueel zijn. Voor bestuursleden maakt het zichtbaar waar de samenwerking met bestuur of raad van toezicht goed liep en waar het gesprek volgens respondenten versterking vroeg. Juist doordat NVTC bij dit onderzoek betrokken was, is het een belangrijke voorganger van de nieuwe nulmeting die NVTC en Boekmanstichting voorbereiden.

Reflectie op toezicht

KPMG (2016)

KPMG onderzocht de openbare jaarverslagen over 2014 van vijftien grotere culturele instellingen en keek hoe raden van toezicht verantwoording aflegden over de Governance Code Cultuur. De code werd meestal genoemd, maar de toelichting bleef vaak procedureel; onderwerpen als bezoldigingsbeleid, risico’s en kritische reflectie kregen beperkt aandacht. Voor toezichthouders maakt het rapport duidelijk dat een toezichtverslag pas betekenis krijgt wanneer het ook iets laat zien van afwegingen, dilemma’s en ontwikkeling. Voor bestuursleden biedt het aanknopingspunten voor een jaarverslag waarin governance niet alleen formeel wordt afgevinkt. De instellingen worden gezamenlijk geanalyseerd; door het kleine aantal is het onderzoek niet representatief voor de hele sector.

Onderzoek Governance Code Cultuur 2017

Cultuur+Ondernemen (2017)

In aanloop naar de actualisering van de Governance Code onderzocht Cultuur+Ondernemen bij honderd culturele organisaties hoe zij zich openbaar over de code verantwoordden. Daarbij werd gekeken naar onder meer het besturingsmodel, risicobeheersing, profielen, roosters van aftreden en zelfevaluatie. Voor toezichthouders laat deze analyse zien welke onderdelen van hun werk voor buitenstaanders zichtbaar waren en welke nauwelijks werden toegelicht. Voor bestuursleden maakt zij duidelijk hoe openbare verantwoording bijdraagt aan vertrouwen en uitlegbaarheid. Het onderzoek beoordeelt wat op websites en in jaarverslagen te vinden was; het zegt daardoor niet vanzelfsprekend hoe de governance achter de schermen functioneerde.

Governance: toepassing en toekomst

Cultuur+Ondernemen (2023)

Deze kwalitatieve verkenning is gebaseerd op rondetafelgesprekken en interviews met toezichthouders en bestuurders in 2022 en 2023. Deelnemers onderschrijven de Governance Code, maar ervaren ook dilemma’s rond rolverdeling, gedrag, de verhouding tussen de drie culturele codes en de toepasbaarheid voor kleinere organisaties. Voor toezichthouders biedt de publicatie herkenbare vragen over hoe principes in verschillende situaties uitwerken en hoeveel houvast een code kan geven. Voor bestuursleden maakt zij zichtbaar waar formele afspraken en dagelijkse praktijk uit elkaar kunnen lopen. Het stuk brengt signalen en ervaringen samen en is daarmee vooral een gespreks- en ontwikkelstuk, geen kwantitatieve meting.

De Governance Code Cultuur in jaarverslagen

Cultuur+Ondernemen (2023)

Dit onderzoek analyseert hoe culturele organisaties in hun jaarverslag uitleg geven over de toepassing van de Governance Code Cultuur. Het vormt de nulmeting voor het identiek opgezette vervolgonderzoek uit 2025 en maakt onder meer zichtbaar hoeveel aandacht er is voor risicomanagement, belanghebbenden en het eigen functioneren van bestuur of raad van toezicht. Voor toezichthouders biedt het een spiegel voor de kwaliteit en openheid van het toezichtverslag. Voor bestuursleden helpt het om governance in het jaarverslag te verbinden aan echte afwegingen in plaats van alleen aan regels en procedures. Het onderzoek gaat over openbare verantwoording en niet automatisch over de kwaliteit van het handelen zelf.

De Governance Code Cultuur in jaarverslagen: vervolgonderzoek

Cultuur+Ondernemen (2025)

Het vervolgonderzoek gebruikt dezelfde aanpak als in 2023 en maakt daardoor ontwikkeling door de tijd zichtbaar. Meer onderzochte organisaties verantwoordden zich over de code en uitgebreide reflectie kwam vaker voor; ook risicomanagement en het functioneren van bestuur en toezicht kregen meer aandacht. Voor toezichthouders biedt de vergelijking concrete aanknopingspunten om te bespreken of het jaarverslag werkelijk laat zien hoe toezicht en dilemma’s in de praktijk werken. Voor bestuursleden helpt het om verantwoording als een geloofwaardig verhaal over de organisatie te benaderen. Onderwerpen als belangenverstrengeling, nevenfuncties en overleg met interne belanghebbenden bleven relatief onderbelicht.

Diversiteit van personeel, zelfstandigen, toezichthouders en adviseurs in de culturele en creatieve sector

Ministerie van OCW; Significant APE en Nederlandse Arbeidsinspectie (2024)

Dit periodieke onderzoek brengt diversiteit in beeld bij meerjarig door het Rijk of de G9 gesubsidieerde culturele organisaties en vergelijkt waar mogelijk met eerdere gegevens uit 2018. Het bevat afzonderlijke informatie over toezichthouders en adviseurs, waaronder samenstelling, werving en de acties waarmee organisaties diversiteit willen vergroten. Voor toezichthouders biedt het een feitelijke spiegel voor de samenstelling van de eigen raad en voor de vraag wie via gebruikelijke wervingsroutes wel of niet wordt bereikt. Voor bestuursleden helpt het om diversiteit te verbinden aan personeelsbeleid, organisatiecultuur en strategie. De afbakening tot meerjarig gesubsidieerde instellingen vraagt voorzichtigheid bij toepassing op de hele sector.

De code in kaart: wat vindt het veld?

Cultuur+Ondernemen (2025)

Deze online peiling laat zien wat vierhonderd mensen uit de sector in een nieuwe Governance Code nodig hadden. Voor toezichthouders zijn vooral de wensen rond duidelijkere rollen, belangenverstrengeling en het goede gesprek relevant. Voor bestuursleden laat de peiling zien waar de code steun biedt en waar eigen afspraken nodig blijven. De uitkomsten droegen bij aan de herziening van de code; door de open deelname zijn het waardevolle signalen, maar geen representatieve nulmeting.

Whitepaper De onraad van toezicht: een verslag van gesprekken over de huidige Governance Code Cultuur met aanbevelingen voor de toekomst

Sjarel Ex, Jaap van Manen en Mark Michaela (2025)

Op basis van gesprekken onderzoeken de auteurs waarom de Governance Code Cultuur conflicten niet altijd voorkomt of helpt oplossen. Zij wijzen op gesloten benoemingsprocessen, groepsdenken, weinig tegenmacht en de kwetsbare positie van directeur-bestuurders. Voor toezichthouders is dit een uitnodiging om naast regels ook te kijken naar de cultuur in de raad; voor bestuursleden biedt het taal voor situaties waarin rollen, macht en vertrouwen uit balans raken. Het is een scherpe kwalitatieve verkenning en een discussiestuk, geen cijfermatig sectorbeeld.

Whitepaper Toezicht in evenwicht: een degelijk fundament voor de kunsten

Sjarel Ex, Jaap van Manen, Harm-Jan de Kluiver en Dieter de Vroomen (2026)

Deze tweede whitepaper verkent hoe je bestuur en toezicht beter in balans kunt organiseren, met voorstellen voor meer tegenmacht, geschilbeslechting, informatievoorziening en opleiding. Voor toezichthouders biedt het vragen over werkgeverschap, rolzuiverheid en het tijdig opvangen van signalen. Voor bestuursleden is vooral de aandacht voor rechtsbescherming en een onafhankelijke route bij patstellingen relevant. De voorstellen voeden de discussie en vormen geen wettelijke norm of breed gedragen sectorstandaard.

Meer onderzoeken zijn te vinden in de catalogus van de Boekmanstichting

Wie verder wil zoeken naar onderzoek over een specifieke sector, organisatie of governancevraag, vindt in de catalogus van de Boekmanstichting een brede verzameling rapporten, artikelen, boeken en beleidsdocumenten over kunst, cultuur en beleid.