De Staat van het Culturele Toezicht
De aanleiding
In een verkennend onderzoek dat start in het najaar van 2026 leggen de Boekmanstichting en NVTC een grondslag om toe te werken naar een kennisbasis over ervaringen met en ontwikkelingen in cultureel toezicht. Een belangrijke aanleiding is het advies Toezicht in de culturele sector: een kunst apart van de Raad voor Cultuur uit 2025. Voor dat advies sprak de raad met veel mensen uit de sector en onderzocht hij hoe toezicht in andere semipublieke sectoren is georganiseerd. De raad zag herkenbare kwetsbaarheden en kansen voor verbetering, maar stelde ook vast dat cijfermatige gegevens en casuïstiek ontbreken. De raad noemt het verzamelen van data belangrijk voor het lerend vermogen van de sector. Daarnaast ziet hij voor NVTC een rol als verzamelplatform waar niet alleen kennis en ervaringen, maar ook kwantitatieve gegevens bij elkaar kunnen komen. Voor kennisborging beveelt de raad samenwerking met de Boekmanstichting aan. Het bestuur van NVTC herkende die noodzaak. Wie het toezichtvak wil versterken, moet niet alleen weten welke vragen leven, maar op termijn ook kunnen volgen hoe vragen en antwoorden veranderen. De Staat van het Culturele Toezicht brengt deze lijnen samen. Het onderzoek wordt onafhankelijk uitgevoerd door de Boekmanstichting, in samenwerking met NVTC.
Eerst verkennen, dan meten
De eerste fase is bewust kwalitatief. Voordat een vragenlijst wordt verspreid, moet duidelijk zijn welke vragen ertoe doen. In een kwalitatieve verkenning is ruimte om betekenissen en spanningen te onderzoeken. Dat maakt de latere vragenlijst niet alleen vollediger, maar ook begrijpelijker en beter passend bij de ervaringen van toezichthouders in de culturele sector. Door eerst te luisteren, kan worden onderzocht welke verschillen in een nulmeting zichtbaar moeten blijven.
Van ervaringen naar een gezamenlijke kennisbasis
Door middel van deze verkenning wordt toegewerkt naar meer cijfermatig inzicht in de werkpraktijk van toezichthouders. Een kwantitatieve kennisbasis maakt het gesprek niet automatisch objectief en neemt verschillen van inzicht niet weg. Wel zorgt zij voor meer houvast. Wanneer zichtbaar wordt wat breed voorkomt en wat vooral in een bepaald type organisatie speelt, kun je preciezer spreken over de ontwikkeling van het vak. Een percentage vertelt niet het hele verhaal, maar kan wel voorkomen dat één incident of één succesvolle praktijk wordt aangezien voor het beeld van de hele sector. Dat is van belang voor toezichthouders. Het is ook relevant voor partijen die voorwaarden rondom governance bepalen of ondersteuning aanbieden. Met een beter beeld kan scholing gerichter worden ontwikkeld en kan beleid beter aansluiten bij wat verschillende organisaties nodig hebben. De cultuursector verdient goed toezicht; culturele toezichthouders en bestuurders verdienen een kennisbasis die hen daarin ondersteunt.
De kickoff in Kunstlinie Almere
De eerste stap vond plaats op 3 juni 2026 in Kunstlinie Almere. Tijdens de kickoff gingen toezichthouders uit de culturele sector met elkaar in gesprek over de onderzoeksopzet en de thema’s die voor het onderzoek van betekenis kunnen zijn. De bijeenkomst stond onder leiding van Yuki Kho en werd geopend door stadsdichter Séun Steenken. De kickoff was geen meting en levert nog geen representatieve uitspraken over de sector op. De waarde zat in het openen van het gesprek en het scherper krijgen van de vragen die leven. Welke ervaringen moeten in het vervolg worden onderzocht? Welke vragen zijn te gevoelig of te complex voor een eenvoudige antwoordcategorie? En welke ontwikkelingen willen we later kunnen volgen?
Een onderzoek van en voor de sector
De samenwerking tussen Boekmanstichting en NVTC brengt onafhankelijk onderzoek en praktijkkennis bij elkaar. Die rollen vullen elkaar aan. De Boekmanstichting bewaakt de onderzoeksmatige kwaliteit en kan de uitkomsten verbinden aan bredere kennis over de culturele sector. NVTC helpt om relevante vragen op te halen, verschillende typen organisaties te bereiken en de resultaten terug te brengen naar de mensen die dagelijks verantwoordelijkheid dragen voor bestuur en toezicht. Zo wordt onderzoek geen momentopname die na publicatie op de plank belandt, maar onderdeel van een doorlopend gesprek over de ontwikkeling van cultureel toezicht.
Verantwoording
Dit artikel beschrijft de opzet en bedoeling van De Staat van het Culturele Toezicht in de fase van de eerste kwalitatieve verkenning. Er zijn nog geen resultaten van een nulmeting en er kunnen daarom nog geen kwantitatieve uitspraken over het functioneren van cultureel toezicht aan worden ontleend. De uiteindelijke onderzoeksvragen, doelgroep, steekproef, analysemethode en planning worden in het vervolgtraject nader bepaald. De aanleiding is gebaseerd op het advies Toezicht in de culturele sector: een kunst apart van de Raad voor Cultuur, waarin het ontbreken van kwantitatief onderzoek wordt benoemd en wordt gepleit voor dataverzameling en kennisborging. De beschrijving van de kickoff is gebaseerd op de bijeenkomst van NVTC op 3 juni 2026 in Kunstlinie Almere.
Handreikingen en tools
NVTC: Verslag kickoff De Staat van het Culturele Toezicht
Verslag van de bijeenkomst op 3 juni 2026 in Kunstlinie Almere, met de eerste thema’s voor de kwalitatieve verkenning en het vervolgonderzoek.
Boekmanstichting: Over de organisatie
Uitleg over de onafhankelijke positie, missie en werkwijze van de Boekmanstichting als kenniscentrum voor kunst, cultuur en beleid.
Boekmanstichting: De Cultuurmonitor
Voorbeeld van een structurele kennisbasis waarin data, langlopende trends en duiding over de culturele en creatieve sector worden samengebracht.
Onderzoek en literatuur
Raad voor Cultuur: Toezicht in de culturele sector: een kunst apart
Het advies uit 2025 dat het ontbreken van kwantitatief onderzoek benoemt en aanbevelingen doet voor dataverzameling, kennisborging en verdere professionalisering van cultureel toezicht.
Cultuur+Ondernemen: Bericht uit het veld – Governance: Toepassing en Toekomst
Kwalitatieve verkenning uit 2023, gebaseerd op rondetafelgesprekken en interviews met bestuurders en toezichthouders over de toepassing en ontwikkeling van governance in de cultuursector.
Cultuur+Ondernemen: De Governance Code Cultuur in jaarverslagen – vervolgonderzoek 2025
Periodiek onderzoek naar de manier waarop culturele organisaties in hun jaarverslag verantwoording afleggen over de toepassing van de Governance Code Cultuur.
PO-Raad en VTOI-NVTK: Intern toezicht in het funderend onderwijs
Een voorbeeld uit een andere semipublieke sector van onderzoek waarin literatuur, een begeleidingscommissie en een vragenlijst worden gecombineerd om het functioneren en de ontwikkeling van intern toezicht in beeld te brengen.